Het Luthers avondgebed – 1. de tekst

HET ‘LUTHERS AVONDGEBED’ – 1. DE TEKST

Op de avond van Goede Vrijdag dit jaar besloten we ons samenzijn in de kerk met wat wordt genoemd: het ‘luthers avondgebed’. In twee keer wil ik er wat nader bij stilstaan. Nu eerst over de tekst.

Oorspronkelijk is het gebed geschreven in het Duits. Auteur is niet – wat je misschien even zou denken – Maarten Luther, maar de veel later levende Duitse predikant en dichter Georg Christian Dieffenbach (1822-1901). Hij kwam wel uit de lutherse traditie. Laten we eerst de Duitse tekst lezen. Daaronder staat de Nederlandse vertaling:

Bleibe bei uns, Herr,
denn es will Abend werden,
und der Tag hat sich geneigt.
Bleibe bei uns und bei deiner ganzen Kirche.
Bleibe bei uns am Abend des Tages,
am Abend des Lebens,
am Abend der Welt.

Bleibe bei uns mit deiner Gnade und Güte,
mit deinem heiligen Wort und Sakrament,
mit deinem Trost und Segen.
Bleibe bei uns, wenn über uns kommt
die Nacht der Trübsal und Angst,
die Nacht des Zweifels und der Anfechtung,

die Nacht des bitteren Todes.
Bleibe bei uns und allen deinen Gläubigen
in Zeit und Ewigkeit.
Amen

En in Nederlandse vertaling (door W.J. Kooiman):

Heer, blijf bij ons,

want het is avond

en de nacht zal komen.

Blijf bij ons en bij uw ganse kerk

aan de avond van de dag,

aan de avond van het leven,
aan de avond van de wereld.

Blijf bij ons met uw genade en goedheid,
met uw troost en zegen,

met uw woord en sacrament

Blijf bij ons, wanneer over ons komt
de nacht van beproeving en van angst

de nacht van twijfel en aanvechting

de nacht van de strenge, bittere dood.

Blijf bij ons in leven en in sterven

in tijd en eeuwigheid.
Amen

Door een deel van de zinnen te laten inspringen heb ik geprobeerd de structuur van de tekst zichtbaar te maken. Het begint met wat wordt genoemd: de aanhef: ‘Heer blijf bij ons, want het is avond en de nacht zal komen’.

Daarna kunnen in de tekst enkele gedeelten worden onderscheiden. Deze beginnen telkens met: ‘Bleibe bei uns’ – ‘Blijf bij ons’. In het Duitse origineel zou je kunnen zeggen, dat het vijf gedeelten zijn; in het Nederlands zijn het er vier (want de eerste en tweede inzet met ‘Bleibe bei uns’, worden in de Nederlandse vertaling samengenomen). De laatste kun je ‘slot’ noemen.

De kernwoorden van de aanhef ‘Blijf bij ons, want het is avond en de nacht zal komen’  worden in het vervolg verder uitgewerkt. Drie woorden staan centraal:

–   Avond – van de dag, van het leven, van de wereld;

–   Blijf bij ons – met genade en goedheid, troost en zegen, woord en sacrament;

–   Nacht – van beproeving en angst, twijfel en aanvechting, de strenge bittere dood.

Er zit een beweging in de tekst. In de aanhef wordt God aangeroepen: ‘Blijf bij ons’ (en bij de kerk). Het is een avondgebed. Daarom vervolgt de tekst met een paar uitwerkingen van de avond: van de avond van de dag, via de avond van het leven, gaan we naar de avond van de wereld – de kring wordt steeds breder getrokken.

In het midden wordt met drie woordcombinaties God gebeden om wat wij nodig hebben, om dat wat ons leven draagt: genade en goedheid, troost en zegen, woord en sacrament (let op het verschil in volgorde van de twee laatste woordcombinaties in het Duitse origineel en de Nederlandse vertaling). Daarmee kunnen we nacht in. Maar die nacht kan zwaar zijn: beproeving en angst, twijfel en aanvechting kunnen over je komen; zelfs de strenge, bittere dood.

Daarom sluit het gebed af met een laatste roep tot God om nabijheid – in leven en in sterven, in tijd en eeuwigheid.

Dieffenbach zou het gebed weleens kunnen hebben gemaakt met een lied in zijn achterhoofd: ‘Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ’. We vinden dat lied in Nederlandse vertaling in ons Liedboek onder nummer 240. Ook dat is een avondlied, afkomstig uit de lutherse traditie. Het eerste couplet zou zelfs afkomstig zijn van Philippus Melanchthon (de naaste medewerker van Luther).[1]

Verschillende elementen uit het gebed vinden we ook in dit lied: blijf bij ons, avond (couplet 1), woord en sacrament (couplet 2), zegen (couplet 3), kerk, genade (couplet 4). De volharding en standvastigheid (couplet 2) kunnen we ook wel verbinden met wat het gebed zegt over de nacht.

Ten slotte wijs ik op het verschil in de vertaling van het slot:

Bleibe bei uns und allen deinen Gläubigen
in Zeit und Ewigkeit.

Blijf bij ons in leven en in sterven

in tijd en eeuwigheid.

Dieffenbach lijkt met ‘Kirche’ (aan het begin van het gebed) en ‘Gläubigen’ de kring te beperken tot de leden van de kerk/de gelovigen: voor hen wordt gebeden. In de Nederlandse vertaling ontbreken die ‘gelovigen’. In plaats daarvan vinden we: ‘in leven en in sterven’. Zo wordt er meer een eenheid van het slot gemaakt: van ‘de strenge bittere dood’, via ‘in leven en in sterven’, naar ‘in tijd en eeuwigheid’. Door in plaats van de ‘gelovigen’ te bidden voor ‘ons’ wordt grotere eenheid in de tekst tot stand gebracht (het ‘ons’ van het slot sluit aan bij het ‘ons’ van de aanhef en het herhaalde ‘Blijf bij ons’) en kan de kring van mensen waarvoor gebeden wordt ook ruimer worden gedacht (het ‘ons’ kun je opvatten als ‘ons mensen’). Zo zie je dat een vertaling ook altijd een interpretatie is.

In een op internet te vinden artikel van kerkmusicus Hans Jansen las ik een mooie waardering van het avondgebed van Dieffenbach:

‘Het is de verdienste geweest van deze Dieffenbach dat hij een gebed heeft gemaakt waarin geen woord te veel of te weinig staat en ook na jarenlang gebruik niets aan waarde inboet. De kracht van de herhaling wordt hier tot het uiterste benut, de logische indeling en de korte kernachtige zinnen maakt dat dit gebed snel uit het hoofd kan worden geleerd. Het feit dat niet goedkoop besloten wordt met de tweede strofe (genade en goedheid) maar met de beproeving en de angst, maakt dat dit gebed midden in de tijd staat, midden in het leven. Genade en goedheid zijn aanwezig, maar hebben voorlopig nog niet het laatste woord. De nacht van twijfel en aanvechting kan alleen maar achter ons worden gelaten door er doorheen te gaan’.[2]

Tot zover over de tekst. Volgende keer over de weg van dit gebed in Nederland en over de muziek.

Met hartelijke groeten, Ds. Dirk van Keulen

[1].    Dat staat niet aangegeven bij Lied 240 in ons Liedboek. We vinden dat wel in: Evangelisches Gesangbuch (ik gebruikte de ‘Ausgabe für die Nordelbische Evangelisch-Lutherische Kirche’, Hamburg/Kiel 1994), Lied 246: ‘Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ’.

[2].    Hans Jansen, ‘Luthers Avondgebed – Lucas 24,29’, te vinden op de website: https://www.hans-jansen.com/?page=artikel&id=14. Ik ontleen meer informatie aan dit artikel.