jan 03

Epifanie (Epifaniëntijd)

Dit nummer van ons kerkblad verschijnt begin januari. Laat ik daarom beginnen met u allen alle goeds toe te wensen voor het nieuw begonnen jaar. Laten we hopen en bidden, dat dit jaar goed nieuws zal brengen: een einde aan al die al jaren durende conflicten vol geweld en een groeiend bewustzijn onder de mensheid dat we anders met de aarde moeten omgaan.

Bij de titel van dit stukje kunnen, denk ik, velen van u zich weinig voorstellen. Epifanie? Epifaniëntijd?

Ik moest als kind altijd tweemaal per zondag mee naar de kerk: de gereformeerde Brugkerk in Veenendaal. Leuk vond ik dat niet: ik vond de diensten zó saai! Luisteren naar de lange preken deed ik meestal niet. Ik snapte er niks van en haakte binnen een minuut af. Dan telde ik uit hoeveel kleine vierkante raampjes een groot glas-in-lood raam bestond, en deed een oefening in hoofdrekenen: dat aantal vermenigvuldigen door het aantal grote ramen. De som was niet makkelijk.

Ik was blij toen in 1973 het Liedboek voor de Kerken werd ingevoerd. Daar kon je zo heerlijk in bladeren (al moest je om boze blikken te vermijden wel opletten dat je niet teveel ritselde met de bladzijden). Ik las onder de preek de korte biografische tekstjes achterin het Liedboek over de dichters en componisten van de gezangen. Al bladerend ontdekte ik ook een rubriek onder de gezangen onder de titel: ‘Epifaniëntijd’ (gezang 156-171). Ik had geen idee wat dat betekende, vroeg mijn vader ernaar maar hij had ook geen idee.

In ons nieuwe Liedboek vinden we opnieuw – ingeklemd tussen de kerstliederen en de liederen voor de veertigdagentijd – de rubriek ‘Epifaniëntijd’ (nu gezang 514-534). Wat wordt daar toch mee bedoeld?

Epifanie is een Grieks woord (ἐπιφάνεια) en betekent: verschijning. Het is verbonden met de datum: 6 januari. In de vroegchristelijke kerk werd op die datum het feest van Epifanie gevierd. Dat was een groot en belangrijk feest. Wij kunnen ons dat moeilijk voorstellen, maar het was belangrijker dan Kerst!

Het feest is ontstaan in het Oosten. Hoe het is ontstaan is niet helemaal duidelijk. Vanuit het Oosten heeft het zich verspreid over het Westen. Al sinds de vierde eeuw werd Epifanie ook op vele plaatsen in West-Europa gevierd. Daarom is het te simpel om – wat weleens gebeurt – te zeggen dat Epifanie het geboortefeest is van de Oosterse kerk en Kerst dat van de Westerse kerk.

Op Epifanie viert de gemeente de verschijning van de Heer. Daar horen vanouds drie thema’s bij. Aanvankelijk stond de gemeente bij die drie thema’s stil op 6 januari. Later zijn die thema’s uitgesmeerd over 6 januari en de weken daarna. Zo komen we aan de Epifaniëntijd als een periode in het kerkelijk jaar. De drie thema’s zijn:

  1. De aanbidding door de wijzen (magiërs, koningen) uit het Oosten (Driekoningen). Op 6 januari was daarom altijd de evangelielezing: Matteüs 2:1-12. Tegenwoordig is – behalve in de oosters-orthodoxe traditie – de datum van 6 januari losgelaten en is Epifanie verbonden aan de zondag tussen 2 en 8 januari.
  2. De doop van Jezus in de Jordaan. Vroeger stond men daarbij stil op 13 januari. Nu is de doop van Jezus in de Jordaan de evangelielezing voor de eerste zondag na Epifanie.
  3. Het eerste teken dat Jezus heeft verricht volgens het Evangelie van Johannes (2:1-12): de bruiloft te Kana. Nu verbonden met de tweede zondag na Epifanie.

Deze drie thema’s zien we terug in de liederen voor de Epifaniëntijd in ons Liedboek: de liederen 515-521 hebben de wijzen uit het Oosten en de lichtende ster boven de stal in Bethlehem tot thema (wanneer je de liederen eens opzoekt in het Liedboek, let dan op de bijzondere vorm van het mystieke Lied 518: elk couplet heeft de vorm van een kelk); in Lied 522-524 wordt de doop in de Jordaan bezongen; in Lied 525 gaat het over de bruiloft te Kana; in Lied 526 zien we alle drie thema’s samenkomen in één lied; en in 527-534 gaat het om thema’s verbonden met het grote thema van de verschijning van de Heer:

‘Uit uw hemel zonder grenzen

komt Gij tastend aan het licht,

met een naam en een gezicht

even weerloos als wij mensen’ (527:1)

Nogmaals: wij kunnen ons niet meer voorstellen, dat Epifanie ooit veel belangrijker was dan Kerst. Kerst heeft bij ons Epifanie naar de achtergrond verdrongen. Blijkbaar beleefden mensen aan Kerst meer dan aan Epifanie.

Dit nummer van ons kerkblad verschijnt behalve aan het begin van het nieuwe jaar dus ook in de Epifaniëntijd.

Met  hartelijke groeten, ds. Dirk van Keulen