Blinde vlekken

Dit nummer van ons kerkblad verschijnt aan het begin van een nieuw jaar. Daarom wil ik beginnen met jullie allen alle goeds toe te wensen voor dit jaar. Laten we hopen en bidden, dat dit jaar goed nieuws zal brengen: een einde aan al die al jaren durende conflicten vol geweld en een groeiend bewustzijn dat we anders met de aarde moeten omgaan, wil zij bewoonbaar blijven.

Het nieuwe jaar is ook een kans voor nieuwe initiatieven. Een van die nieuwe initiatieven heeft de naam gekregen: ‘Zin in zondag’. Elders in dit nummer kun je er meer over lezen.

En dan nu nog iets over de titel boven dit stukje: blinde vlekken.

Enkele weken terug ben ik voor mijn andere baan twee dagen in Duitsland geweest. Om precies te zijn: in Wuppertal. In een daar gevestigd kerkelijk centrum was een conferentie over kerkelijke en theologische contacten tussen Nederland en Duitsland. Tijdens de conferentie werden allerlei voorbeelden van zulke contacten gepresenteerd. Zelf leverde ik een bijdrage aan de conferentie door te vertellen over de contacten tussen de Nederlandse theoloog A.A. van Ruler en de Duitse theoloog Jürgen Moltmann. Wat hebben zij voor elkaar betekend? En hoe hebben ze elkaar beïnvloed?

Bijzonder was voor mij het begin van de conferentie. We gingen daarvoor op stap naar Barmen. Vroeger was dat een zelfstandige plaats. Tegenwoordig is Barmen een stadsdeel van de plaats Wuppertal.

De naam Barmen heeft binnen de geschiedenis van kerk en theologie een bijzondere klank. In 1934 kwamen daar 139 afgevaardigden uit verschillende kerken bijeen. Ze spraken met elkaar over de situatie van de kerk in Duitsland. De kerk was sterk verdeeld. Aan de ene kant stonden de zogenoemde Deutsche Christen, die zochten naar vernieuwing van het christendom in Duitsland en in Hitler de man zagen die dit kon bewerkstelligen. Aan de andere kant stond de zogeheten Bekennende Kirche (belijdende kerk), die zich daartegen verzette. De 139 die in een kerk in Barmen bijeenkwamen, behoorden tot de Bekennende Kirche.

Tijdens die bijeenkomst in Barmen stelden zij zes stellingen op: de Barmer Thesen. Deze vormen een belijdenis, die het fundament zou gaan vormen voor de Bekennende Kirche. Elke stelling begint met een of twee bijbelteksten, gevolgd door een belijdenis en een verwerping van iets wat men beschouwde als een ketterij.

Als voorbeeld volgt hier de eerste stelling:

Ik ben de weg, de waarheid en het leven. Niemand kan bij de Vader komen dan door mij (Joh. 14:6).

Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u: wie niet door de deur de schaapskooi binnengaat, maar op een andere plaats inklimt, die is een dief en een rover. Ik ben de deur; als iemand door mij binnenkomt zal hij gered worden (Joh. 10:1,9).

Jezus Christus, zoals Hij ons in de Heilige Schrift betuigd wordt, is het ene Woord van God, dat wij te horen, in leven en in sterven te vertrouwen en te gehoorzamen hebben.

Wij verwerpen de valse leer, als zou de kerk als bron van haar verkondiging behalve en naast dit ene Woord van God ook nog andere gebeurtenissen en machten, gestalten en waarheden als Gods openbaring kunnen en moeten erkennen.

(geciteerd uit: Belijdenisgeschriften van de Protestantse Kerk in Nederland, Heerenveen 2009, pag. 229)

De Barmer Thesen zijn heel belangrijk geworden binnen kerk en theologie. Ze hebben zelfs een plaats gekregen in het eerste artikel van de kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland: ‘De kerk erkent de betekenis van de theologische verklaring van Barmen voor het belijden in het heden’ (Artikel I.5).

Als opening van onze conferentie gingen we naar de kerk in Barmen waar die theologische verklaring van Barmen is opgesteld. De oorspronkelijke kerk bestaat niet meer. Deze is tijdens de Tweede Wereldoorlog kapot geschoten. Maar op dezelfde plaats is in de jaren vijftig opnieuw een kerk gebouwd.

In die kerk is nu een tentoonstelling gewijd aan de Barmer Thesen. Het hart van de tentoonstelling vormt een vitrine waarin een origineel van de verklaring ligt, met de typmachine waarop deze is getypt. Op dat origineel zie je dat met pen ook notities zijn toegevoegd. Zo zie je hoe er aan een tekst werd geschaafd. Zo zie je ook, hoe – zeker in bewogen tijden – ieder woord kan tellen.

In een van de andere delen van de tentoonstelling wordt de historische achtergrond van de theologische verklaring zichtbaar gemaakt: de opkomst van Hitler en de nationaalsocialisten.

Wat mij nogal aan het denken zette, waren een paar klepjes die je omhoog kon doen. Achter de klepjes kun je foto’s zien. Bijvoorbeeld een foto van een breed lachende jongeman, die een bord omhoog houdt met de tekst: ‘Deutsche kauft nicht bei Juden’. Dat je een klepje omhoog moest doen, wil zeggen dat dit voor veel mensen toen een blinde vlek is geweest. Mensen zagen wel wat er gebeurde, maar keken weg of hadden eigenlijk niet door wat er gebeurde.

Ik zei: dat zette mij nogal aan het denken. Wat zou ik hebben gedaan als ik toen, in die tijd, op die plaats had geleefd? Zou ik een van de afgevaardigden kunnen zijn geweest, die mee praatte over de Barmer Thesen? Of had ik die jongeman kunnen zijn geweest, die breed lachend met dat bord rondliep?

Wat zijn voor mij, wat zijn voor ons nu blinde vlekken? Waar kijken wij liever van weg?

Met hartelijke groeten, Ds. Dirk van Keulen